Einelti í íþróttum

Einelti getur átt sér stað nánast hvar sem er og hvenær sem er og þar af leiðandi innan íþróttahreyfingarinnar sem og annars staðar.  Áhrifaríkasta tækið sem íþróttafélag hefur yfir að ráða gegn einelti eru iðkendurnir sjálfir.  Þó að meirihluti þeirra eigi ekki beina aðild að einelti veit þessi hópur oft af eineltinu löngu áður en hinir fullorðnu fá vitneskju um það.  Mikilvægt er að íþróttafélaginu takist að virkja þennan hóp „hlutlausra áhorfenda” til að taka afstöðu gegn einelti í verki og tilkynna til forráðamanna íþróttafélags eða starfsfólks íþróttamannvirkisins ef þeir verða varir og vitni að slíku. Mikilvægt er að trúnaður ríki milli barna og fullorðinna og að nafnleynd sé virt.  Æskilegt væri að veita starfsfólki íþróttafélagsins þjálfun í að þekkja einkenni eineltis.

Samkvæmt Viðbragðsáætlun ÍSÍ við óvæntum atburðum  er lagt til að  íþróttafélag ætti að koma sér upp áætlun um hvernig skuli brugðist við ef upp kemst um einelti í félaginu. Öllum aðilum þarf að vera ljóst hver hefur með slík mál innan félagsins að gera og hvernig tekið skulu á eineltismálum.  Benda má á að mjög margir grunnskólar landsins starfa eftir Olweusarkerfinu svokallaða við meðferð eineltismála (sjá nánar neðar í textanum).  Umræða um einelti þarf bæði að ná til starfsfólks íþróttafélagsins, foreldra og einnig til iðkendanna sjálfra sem oftast eru þolendur eða gerendur þegar einelti er annars vegar.  Því er mikilvægt að settar séu ákveðnar reglur um samskipti og hegðun í íþróttafélaginu og að viðbragðsáæltun íþróttafélagsins við einelti sé kynnt öllum aðilum, t.d. á heimasíðu íþróttafélagsins.


Spurt og svarað varðandi einelti

Hvað er einelti?


Einelti er ofbeldi.  Margar skilgreiningar eru til á hugtakinu einelti, m.a. þessi hér:
Einelti er niðurlægjandi áreitni eða ofbeldi, líkamlegt eða andlegt, sem stýrt er af einstaklingi eða hópi og beinist að einstaklingi sem ekki tekst að verja sig.  Einelti felur í sér að einstaklingur eru tekinn fyrir með síendurtekinni stríðni, látbragði, niðrandi ummælum og sögusögnum, andlegri kúgun, hótunum af ýmsu tagi, líkamlegri misbeitingu, félagslegri höfnun eða markvissri útskúfun.

Birtingarmyndir eineltis geta verið margskonar:

  • Munnlegt ofbeldi – Uppnefni, stríðni eða niðurlægjandi athugasemdir.  Þeir sem beita ofbeldinu hvíslast t.d. á um fórnarlambið, flissa og hlæja.
  • Félagslegt ofbeldi – Barnið er skilið útundan í leik, því er ekki boðið að taka þátt í samkomum með bekkjarfélögunum/liðsfélögunum.  Barnið þarf að þola svipbrigði, augnagotur, þögn eða algert afskiptaleysi.
  • Efnislegt ofbeldi – Eigum fórnarlambsins er stolið, t.d. skólabókum, pennaveski, íþróttastösku/skólatösku, nesti eða íþróttafatnaði eða þessir hlutir eru eyðilagðir.
  • Andlegt ofbeldi – Barnið er þvingað til að gera eitthvað sem stríðir algerlega gegn réttlætiskennd þess og sjálfsvirðingu, s.s. girt er niður um barnið, það látið eyðileggja eigur annarra, jafnvel skólans.  Barnið fær endurtekið neikvæðar athugasemdir og hótanir, ýmist í daglegum samskiptum eða í gegnum netið eða GSM –síma.
  • Líkamlegt ofbeldi – Gengið er í skrokk á barninu, það barið, klórað, hárreitt og sparkað er í það og því hrint.


Veist þú hver merkin eru?


Barni sem lagt er í einelti líður illa, það verður öryggislaust, einmana og tortryggið.  Barn sem verður fyrir einelti eða ofbeldi segir oft ekki frá því heldur skammast sín og kennir sjálfu sér jafnvel um og finnst eitthvað vera að sér.  Þess vegna er mjög áríðandi að allir þekki einkenni eineltis.
-    Vandamál sem tengjast kvíða eins og maga- og/eða höfuðverkur getur gert vart við sig.
-    Breyting á hegðun eins og feimni, hræðsla og grátköst geta verið merki um að eitthvað alvarlegt sé að.
-    Hræðsla við einhverja manneskju eða hræðsla við að vera skilin eftir á ákveðnum stað.
-    Breyting á hegðun eins og feimni, hræðsla, mótþrói, grátur án þess að eitthvað hafi gerst. 
-    Mundu að stundum eru enginn sjáanleg merki!
 
Hvað á að gera þegar barn segir frá?


Það er aldrei auðvelt fyrir barn að greina frá einelti.  Oft hefur barnið þurft að telja í sig kjark í langan tíma og stundum segir barnið frá slíku án þess að ætla sér það.  Ef barnið tekur það skref að segja frá slíkri reynslu er mikilvægt að bregast rétt við.
-    Trúðu barninu
-    Láttu barnið vita að það var rétt að segja frá.
-    Fullvissaðu barnið um að þetta sé ekki því að kenna.
-    Hlustaðu á barnið en ekki yfirheyra það.
-    Segðu barninu að þú heyrir það sem það er að segja.
-    Mundu að þín viðbrögð skipta máli fyrir horfur barnsins og hvernig það tekst á við afleiðingar eineltis.

Einelti með nýjum miðlum


Nokkuð hefur borið á því að börn og unglingar noti Netið (t.d. bloggsíður og MSN) og GSM –síma til að leggja fórnarlömb sín í einelti.  Niðrandi ummæli, hótanir og móðganir með þessum miðlum ná enn nær fórnarlambinu því með þessu móti fær það ekki einu sinni frið á heimili sínu. 
Þó að sumum börnum finnist ólíklegt að fullorðið fólk lesi nokkurn tíma skrif þeirra á Netinu er mikilvægt að ræða þessi mál þannig að öllum sé ljóst að það sem fer á Netið eru opinber gögn sem allir hafa aðgang að; foreldrar, ömmur, afar, kennarar o.fl.  Einnig þarf að brýna fyrir börnum að efni og myndir sem sett er á Netið getur hver sem er skoðað og tekið afrit af og geymt eða sent áfram, jafnvel löngu seinna.  Svo virðist sem börn og ungmenni átti sig ekki alltaf á þeim skaða og sárindum sem þau geta valdið með því að birta eitthvað ósæmilegt um annan einstakling eða hafa í hótunum við annað fólk á Netinu eða með SMS –skilaboðum.  Því er mikilvægt að allir átti sig á því að við njótum tjáningarfrelsis en við erum jafnframt ábyrg orða okkar.  Réttur okkar til að tjá okkur takmarkast af rétti annarra til að njóta friðhelgi einkalífs. 

Niðrandi ummæli og hótanir á Netinu eða með SMS  tengjast oft eineltismálum.  Ef bæði gerandi og þolandi eru grunnskólanemendur er skólinn (skólarnir) góður vettvangur til að fá ráðleggingar varðandi næstu skref.  Skólarnir geta tekið á málinu ef eineltið fer fram innan skólans eða ef niðrandi eða neikvæð ummæli um nemendur eru send úr tölvum skólans eða frá netfangi sem skólinn hefur úthlutað nemendum sínum.  Þá er tekið á málinu og farið eftir eineltisáætlun viðkomandi skóla.  Benda má á að íþróttafélög hafa í auknum mæli boðið iðkendum aðgang að tölvum og því ber að hyggja að þessum málum. Ef alvarlegt einelti og hótanir eiga sér stað á Netinu skal hafa samband við lögreglu.  Félagsmiðstöðvarnar og félagsþjónustan geta líka komið að þessum málum.

 

Hefur þú hugsað um hvað þú gerir ef þig grunar að verið sé að brjóta á barni?


Þín mesta ábyrgð er að sýna yfirveguð viðbrögð vegna eineltisins.  Skildu að þitt sjónarmið og skilningur eru mikilvæg skilaboð sem barnið fær frá þér og því mikilvægt að þú sért búin að fara í gegnum þetta með sjálfum þér.

Hvert þú átt að leita?


Einelti kemur öllum við.  Þegar upp koma eineltismál eru til ýmsar leiðir til að leita sér aðstoðar.  Þolendur eineltis þarfnast ekki einungis hjálpar, heldur einnig gerendurnir.  Eftirfarandi aðilar veita fræðslu, stuðning og ráðgjöf um einelti.

- Félagsþjónusta sveitarfélaganna
Á vegum sveitarfélaganna er veitt ýmis konar félagsleg ráðgjöf (fjölskylduráðgjöf). Hér er listi yfir öll sveitarfélög landsins.  Með því að smella á viðkomandi sveitarfélag er hægt að komast inn á heimasíðu þess.


- Olweusarverkefnið gegn einelti
Olweusarverkefnið er samstarfsverkefni menntamálaráðuneytisins, Kennarasambands Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Heimilis og skóla og með stuðningi Kennaraháskóla Íslands.  Framkvæmdastjóri Olwesuarverkefnisins á Íslandi er Þorlákur H. Helgason. Hægt er að hafa samband við Þorlák í síma 894–2098 eða á netfangið thorlakur@hi.is.  Þorlákur veitir ráðgjöf þeim sem til hans leita vegna eineltismála í grunnskólum eða félagasamtökum. Nánar á www.olweus.is


- Heimili og skóli
Landssamtökin Heimili og skóli aðstoða þá sem hafa áhyggjur af einhverju varðandi skólagöngu og uppeldi barna.  Heimasíðan er www.heimiliogskoli.is.


- Hjálparsími Rauða krossins 1717. Þessi sími er opinn allan sólarhringinn fyrir þá sem líður illa eða finnst lítill tilgangur með lífinu.  Það kostar ekkert að hringja. 

- Trúfélög, mörgum finnst gott að tala við sóknarprestinn sinn um viðkvæm og persónuleg mál, enda eru prestar  bundnir trúnaði.

- Íþróttafélagið. Ef um er að ræða einelti í íþróttafélaginu er nauðsynlegt að starfmaður viti af því til að hægt sé að bregðast við því.  Iðkandi eða foreldri iðkanda eiga að geta leitað til þjálfara, íþróttafulltrúa/ framkvæmdarstjóra félagsins með trúnaðarmál. Starfsfólkið á að hafa þekkingu og reynslu til að taka á málinu og leiðbeina. Starfsfólkið eða a.m.k. forstöðufólk ætti að geta tekið á eineltinu og leiðbeint um viðeigandi aðgerðir.

- Tótalráðgjöfin. Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum.  Hægt er að hringja í síma 520–4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst.  Allar nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is. 



Þetta efni er fengið með leyfi Umboðsmanni barna. Frekari upplýsingar má finna á heimasíðu þeirra www.barn.is